El Nino चा महाभयंकर प्रकोप! हिवाळा गायब, उन्हाळा सर्वात घातक आणि उष्ण; फेब्रुवारीतच बसणार भयानक तडाखा, दुष्काळाचे भयंकर सावट!

El Nino : साधारणपणे मार्च किंवा एप्रिल महिन्यात सुरू होणारा उन्हाळा यंदा फेब्रुवारी महिन्यातच सुरू होण्याची शक्यता असल्याचा इशारा हवामान संशोधन संस्था ‘क्लायमेट ट्रेंड्स’ने दिला आहे.

प्रशांत महासागराच्या पृष्ठभागावरील वाढते तापमान देशातील हवामानात मोठे बदल घडवत आहे. हिवाळ्यातही थंडीचा प्रभाव कमी होऊन उबदार वातावरण निर्माण होत असल्याने रब्बी पिकांच्या लागवडीवर तसेच उन्हाळ्यातील पिण्याच्या पाण्याच्या पुरवठ्यावर गंभीर परिणाम होण्याची शक्यता आहे. यामुळे तज्ज्ञांनी चिंता व्यक्त केली आहे.

हिवाळ्यातही वाढते तापमान; थंडीचा जोर कमी

साधारणपणे नोव्हेंबर, डिसेंबर आणि जानेवारी या महिन्यांत देशभरात थंडीचा कडाका अधिक असतो. मात्र एल निनोच्या प्रभावामुळे यंदा हिवाळ्यात तापमान सामान्य पातळीपेक्षा 2 ते 3 अंश सेल्सिअसने अधिक नोंदवले जात आहे. रात्रीच्या वेळीही थंडीचा गारवा कमी होऊन उबदार वातावरण जाणवत आहे. हवामान बदलाच्या अभ्यासानुसार 1901 नंतरच्या सर्वाधिक उष्ण महिन्यांपैकी ऑगस्ट हा एक महिना ठरला आहे. हा परिणाम हिवाळ्यातही कायम राहणार असून जानेवारीच्या अखेरीस किंवा फेब्रुवारीच्या पहिल्या आठवड्यातच उन्हाळ्याचा कडाका जाणवू लागण्याची शक्यता असल्याचे अहवालांमध्ये स्पष्ट करण्यात आले आहे.

रब्बी पिकांवर मोठा ताण; पिकांचे नुकसान होण्याची भीती

हवामानातील या अनपेक्षित बदलांमुळे कृषी क्षेत्रासमोर गंभीर संकट निर्माण होण्याची शक्यता आहे. हिवाळ्यातील थंड वातावरण गहू, हरभरा, मोहरी आणि बार्ली यांसारख्या पिकांच्या चांगल्या उत्पादनासाठी अत्यंत आवश्यक असते. मात्र तापमानात असामान्य वाढ झाल्यामुळे पिकांवर पुढील परिणाम होऊ शकतात.

जमिनीतील ओलावा कमी होणे: जमिनीतील ओलावा बाष्पीभवनामुळे कमी झाल्याने पिकांच्या वाढीचा वेग मंदावतो.

उत्पादनात घट: पिकांना फुले येण्याच्या आणि दाणे भरण्याच्या अवस्थेत तापमान वाढल्यास दाण्यांमध्ये योग्य प्रकारे भर पडत नाही. त्यामुळे पिकांची गुणवत्ता आणि उत्पादन मोठ्या प्रमाणात घटू शकते.

कीटक आणि रोगांचा प्रादुर्भाव: उबदार वातावरणामुळे पिकांवरील कीड आणि रोगांचा प्रादुर्भाव वाढण्याची शक्यता असते.

खरीप हंगामात पुरेसा पाऊस न झाल्याने नुकसान सोसलेल्या शेतकऱ्यांना रब्बी हंगामातही प्रतिकूल हवामानाचा सामना करावा लागल्यास त्यांचे मोठे नुकसान होण्याची भीती आहे.

धरणांमधील पाणीसाठा घटला; पाणीटंचाईचे संकट

मागील नैऋत्य मोसमी पावसाळ्यात देशभरातील पावसाचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या कमी झाले. तेलंगणामध्ये 18 टक्के तर आंध्र प्रदेशात 25 टक्के पावसाची तूट नोंदवण्यात आली. रायलसीमेसह दक्षिण भारतातील अनेक भागांतही पावसाने दडी मारली. परिणामी प्रमुख नद्या, धरणे आणि जलाशयांमधील पाणीसाठा धोकादायक पातळीपर्यंत घसरला आहे. भूजलाची पातळीही खालावत आहे.

फेब्रुवारी महिन्यातच उन्हाचा कडाका वाढल्यास उन्हाळ्यात पिण्याच्या पाण्याची टंचाई, सिंचनासाठी पाण्याची कमतरता आणि जलविद्युत निर्मितीमध्ये गंभीर अडथळे निर्माण होण्याचा धोका आहे.

संकट टाळण्यासाठी कोणती खबरदारी घ्यावी?

या संकटाचा सामना करण्यासाठी सरकारी यंत्रणा आणि शेतकऱ्यांनी आतापासूनच नियोजनबद्ध पद्धतीने उपाययोजना करणे आवश्यक आहे.

पाण्याचे संवर्धन: तलाव, धरणे आणि जलाशयांमध्ये उपलब्ध असलेल्या पाण्याचा काटकसरीने वापर करावा. पिण्याच्या पाण्याच्या गरजेला प्राधान्य देऊन पाण्याचे योग्य नियोजन करणे आवश्यक आहे.

कमी पाणी लागणाऱ्या पिकांची लागवड: पाण्याचा अधिक वापर होणाऱ्या भातासारख्या पिकांऐवजी कमी पाण्यात येणारी कोरडवाहू पिके आणि भरडधान्यांच्या लागवडीसाठी शेतकऱ्यांना प्रोत्साहन द्यावे.

उन्हाळ्यासाठी आधीच नियोजन: जनावरांना पिण्याचे पाणी आणि चारा यांची कमतरता भासू नये यासाठी आवश्यक उपाययोजना कराव्यात. तसेच उन्हाळ्यात उष्माघातापासून बचाव करण्यासाठी आरोग्य केंद्रांमध्ये ओआरएसची पाकिटे आणि अत्यावश्यक औषधे उपलब्ध ठेवावीत.

निसर्गाकडून निर्माण होणारे हे आव्हान हलक्यात न घेता, आगामी काळात दुष्काळसदृश परिस्थितीचा सामना करण्यासाठी सरकार आणि समाजाने एकत्रितपणे सतर्क राहण्याची गरज आहे.