दसऱ्याला ‘सोने’ म्हणून आपण आपट्याची पाने देतो की, कांचनाची? असा ओळखा त्यांच्या पानांतील फरक!

Dasara Apta vs Kanchan Leaf Difference : महाराष्ट्रात विजयादशमी म्हणजेच दसऱ्याला परस्परांना ‘सोने’ म्हणून आपट्याची पाने देण्याची शेकडो वर्षांची परंपरा आहे. मात्र, बाजारात मिळणारी पाने ही खरोखरच आपट्याची असतात की आपट्यासारख्याच दिसणाऱ्या कांचनाची? शास्त्रीयदृष्ट्या Bauhinia racemosa (आपटा) आणि Bauhinia variegata (कांचन) एकाच कुलातील वनस्पती असल्याने त्यांच्या पानात अनेकदा गोंधळ होतो.

दसरा म्हटला की, महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनातील अनेक गोष्टी डोळ्यांसमोर येतात. शस्त्रपूजन, सीमोल्लंघन, विजयादशमी आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे ‘सोने’ देण्याची परंपरा. दसऱ्याच्या दिवशी आपट्याची पाने एकमेकांना देत ‘सोने घ्या, सोने द्या’ असे म्हणण्याची प्रथा महाराष्ट्रात अनेक पिढ्यांपासून चालत आली आहे. या छोट्याशा पानाला सोन्याचे प्रतीक मानून नातेवाईक, मित्र आणि परिचितांना देण्यामागे प्रेम, आपुलकी, समृद्धी आणि मंगलतेची भावना आहे.

Pandavas Weapons Shami Tree : पांडवांनी आपली शस्त्रे शमीच्याच झाडावर का लपवली? महाभारतातील त्या निर्णयामागची युद्धनीति, संदर्भ काय सांगतात?

मात्र, आज या परंपरेमध्ये एक महत्त्वाचा वनस्पतिशास्त्रीय प्रश्न निर्माण झाला आहे. आपण दसऱ्याला खरोखरच आपट्याची पाने देतो आहोत का? की आपट्यासारख्या दिसणाऱ्या कांचनाची किंवा अन्य वनस्पतींची पाने ‘सोने’ म्हणून देत आहोत? हा प्रश्न केवळ पानांच्या ओळखीचा नाही, तर आपल्या सांस्कृतिक परंपरेशी जोडलेल्या वनस्पतीची अचूक ओळख जपण्याचाही आहे.

आपट्याचे शास्त्रीय नाव Bauhinia racemosa Lam. आहे. त्याचा समावेश Fabaceae या शिंबावंत कुलातील Bauhinia वंशात होतो. दुसरीकडे, Bauhinia variegata आणि Bauhinia purpurea या प्रजाती कांचन या नावाने ओळखल्या जातात. या वनस्पती एकाच वंशातील असल्यामुळे त्यांच्या पानांच्या आकारात काही साम्य आढळते. त्यामुळे दसऱ्याच्या काळात आपटा आणि कांचन यांच्या पानांमध्ये गोंधळ होण्याची शक्यता असते. आपटा आणि कांचन ओळखताना सर्वप्रथम पानांचा आकार, लांबी, रुंदी, टोकाकडील दुभंग आणि शिरांची रचना यांचे निरीक्षण करणे आवश्यक आहे.

Insect extinction impact on wildlife: जंगलातील कीटक नष्ट झाले तर काय घडेल? आंतरराष्ट्रीय संशोधनाने का वाढवली जगाची चिंता?

आपट्याची पाने

आपट्याची पाने साधारणतः लहान, गोलसर ते रुंद अंडाकृती असतात. त्यांची लांबी साधारण २ ते ६ सेंमी असू शकते. पानाच्या टोकाकडून मध्यभागाच्या दिशेने दुभंग असतो; मात्र तो तुलनेने उथळ असल्यामुळे पानाचे दोन खंड एकमेकांपासून फार दूर गेलेले दिसत नाहीत. पानाच्या कडा सलग असतात आणि त्यावर शिरांचे जाळे दिसते. आपट्याचा वृक्ष सामान्यतः लहान ते मध्यम आकाराचा असून त्याच्या फांद्या काहीशा वाकड्यातिकड्या असू शकतात.

कांचनाची पाने

कांचनाच्या अनेक प्रजातींची पाने आपट्याच्या पानांपेक्षा मोठी आणि रुंद असतात. Bauhinia variegata या प्रजातीच्या पानांची लांबी साधारण ७ ते १५ सेंमी असू शकते, तर Bauhinia purpurea या प्रजातीची पाने साधारण १० ते २० सेंमी लांबीपर्यंत वाढू शकतात. या पानांचा आकार आणि लांबी वाढीच्या परिस्थितीनुसार बदलू शकते. पानाच्या टोकाकडील दुभंग अनेकदा अधिक ठळक दिसतो आणि दोन खंड रुंद पसरलेले असू शकतात. त्यामुळे पानांची लांबी हा आपटा आणि कांचन यांच्यातील फरक समजून घेण्यासाठी उपयुक्त संकेत ठरतो. सर्वसाधारणपणे आपट्याची पाने लहान, तर कांचनाची पाने मोठी असतात. मात्र, या लांबीच्या मर्यादा मार्गदर्शक स्वरूपाच्या आहेत. केवळ पानाच्या आकारावरून वनस्पतीची अंतिम ओळख निश्चित करणे योग्य नाही. आपटा आणि कांचन या दोन्ही वनस्पतींच्या पानांना टोकाकडे दुभंग असतो. त्यामुळे केवळ पानाचे दोन भाग दिसतात म्हणून ते आपट्याचे आहे असे समजू नये.

आपट्याच्या पानाचा आकार साधारणतः गोलसर असतो आणि त्याचा दुभंग तुलनेने उथळ दिसू शकतो. कांचनाच्या अनेक प्रजातींची पाने मोठी असून त्यांचा दुभंग अधिक स्पष्ट असू शकतो. पानाच्या तळाकडून पसरणाऱ्या प्रमुख शिरा दोन्ही वनस्पतींमध्ये दिसतात. त्यामुळे शिरांची रचना, पानाची लांबी, रुंदी, खंडांची ठेवण आणि पानाचा पोत यांचा एकत्रित विचार करावा.

आपटा आणि कांचन यांच्यातील फरक ओळखण्यासाठी फुले आणि फळेही महत्त्वाची आहेत. आपट्याची फुले तुलनेने लहान आणि फिकट पिवळसर ते पांढुरक्या रंगाची असतात. ती फांद्यांवर फुलोऱ्यात येतात. याउलट, कांचनाच्या काही प्रजातींमध्ये मोठी, आकर्षक पांढरी, गुलाबी किंवा जांभळट फुले येतात. त्यामुळे फुलांच्या हंगामात वृक्षाची ओळख करणे अधिक सोपे होते. या दोन्ही वनस्पतींना शेंगा येतात. शेंगांचा आकार, लांबी आणि रचना यांचे निरीक्षण केल्यास ओळख अधिक अचूक होण्यास मदत होते. पानांबरोबरच फुले, फळे, साल आणि वृक्षाची एकूण वाढ यांचा विचार करणे हा वनस्पती ओळखण्याचा अधिक वैज्ञानिक मार्ग आहे.

औषधी गुणधर्म

आपट्याचे महत्त्व केवळ दसऱ्याच्या दिवशी ‘सोने’ म्हणून दिल्या जाणाऱ्या पानांपुरते मर्यादित नाही. भारतीय पारंपरिक औषधी ज्ञानात या वनस्पतीचा उल्लेख आढळतो. लोकवैद्यकीय परंपरांमध्ये तिच्या पानांचा, सालीचा आणि इतर भागांचा विविध कारणांसाठी उपयोग केला जात असल्याचे वर्णन आहे.

आयुर्वेदिक साहित्यात ‘अश्मंतक’ हे नाव विशिष्ट वनस्पतींसाठी वापरलेले आढळते. काही पारंपरिक संदर्भांमध्ये हे नाव आपट्याशी जोडले जाते. परंतु, प्राचीन ग्रंथांतील वनस्पतींची नावे आणि आधुनिक शास्त्रीय नावे यांची सांगड घालताना काळजी घेणे आवश्यक आहे. प्रदेशानुसार स्थानिक नावे बदलू शकतात.

लोकवैद्यकीय परंपरांमध्ये आपट्याच्या सालीचा वापर तोंडातील विकार आणि जखमांशी संबंधित काही तक्रारींसाठी केल्याचे उल्लेख आढळतात. काही ठिकाणी पानांचा लेप सूज किंवा डोकेदुखीसारख्या तक्रारींसाठी वापरला जात असल्याचे सांगितले जाते. मूत्रविकार आणि पचनाशी संबंधित तक्रारींसाठीही या वनस्पतीच्या पारंपरिक वापरांचे वर्णन आढळते. वनस्पतींमध्ये आढळणाऱ्या रासायनिक घटकांचा आणि त्यांच्या संभाव्य जैविक गुणधर्मांचा अभ्यास महत्त्वाचा आहे. मात्र, प्रयोगशाळेतील निरीक्षणे, पारंपरिक वापर आणि प्रत्यक्ष रुग्णांवरील उपचारांची परिणामकारकता यांमध्ये फरक ठेवला पाहिजे. मूतखडा, थायरॉईडचे विकार किंवा इतर गंभीर आजारांसाठी योग्य वैद्यकीय तपासणी आणि उपचार आवश्यक आहेत. वनस्पतीचा औषधी उपयोग करण्यापूर्वीही तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

संस्कृतीशी नाळ

आपटा हा आपल्या सांस्कृतिक जीवनाशी जोडलेला देशी वृक्ष आहे. त्यामुळे दसऱ्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर त्याच्या फांद्या तोडण्याऐवजी वृक्षांचे संवर्धन करणे गरजेचे आहे. शक्य असल्यास जमिनीवर पडलेली पाने वापरणे आणि परिसरात आपट्याची रोपे लावणे हे अधिक पर्यावरणपूरक पर्याय ठरू शकते. शाळा-महाविद्यालये, निसर्ग मंडळे आणि पर्यावरण संस्था यांनी दसऱ्याच्या निमित्ताने ‘आपटा ओळखा’ असे उपक्रम राबवणे आवश्यक आहे. प्रत्यक्ष वृक्षांचे निरीक्षण, पानांची तुलना आणि फुले-शेंगांची छायाचित्रे यांच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना आपटा आणि कांचन यांतील फरक समजावून सांगता येईल. अशा उपक्रमांमुळे सांस्कृतिक परंपरेला वैज्ञानिक दृष्टिकोनाची जोड मिळेल.

संदर्भ

१. Kew Science. Plants of the World Online (POWO). Bauhinia racemosa, Bauhinia variegata आणि Bauhinia purpurea यांची वर्गीकरणविषयक माहिती.
२. Cooke, T. (1901-1908). The Flora of the Presidency of Bombay. London: Taylor and Francis.
३. Botanical Survey of India. महाराष्ट्रातील वनस्पतींच्या ओळखी आणि वितरणासंबंधी प्रादेशिक वनस्पतिशास्त्रीय संदर्भ