जास्त पाणी प्यायलाने किडनी फेल होते? पाणी पिण्याची ‘ही’ चूक वेळीच टाळा, नाहीतर किडनीवर होऊ शकतो गंभीर परिणाम!

Excessive Water Intake Kidney Fail : जास्त पाणी पिणे आरोग्यासाठी चांगले असते, असे आपण लहानपणापासून ऐकत आलो आहोत. पण तुम्हाला माहिती आहे का, गरजेपेक्षा जास्त पाणी प्यायल्याने किडनीवर ताण येऊ शकतो?

वैद्यकीय भाषेत या स्थितीला ओव्हरहायड्रेशन (Overhydration) किंवा हायपोनेट्रेमिया (Hyponatremia) असे म्हणतात. यामध्ये रक्तातील सोडियमची पातळी धोकादायकरीत्या कमी होऊ शकते. किडनीच्या डॉक्टरांच्या मते, जेव्हा किडनी आपल्या क्षमतेपेक्षा जास्त पाणी फिल्टर करू शकत नाही, तेव्हा शरीरातील पेशींना सूज येऊ शकते.

नवी दिल्लीतील वेंकटेश्वर हॉस्पिटलच्या नेफ्रोलॉजी आणि रीनल ट्रान्सप्लांट विभागाचे डायरेक्टर आणि युनिट हेड डॉ. अमित कुमार यांनी सांगितले की, सामान्यतः एका निरोगी व्यक्तीसाठी दररोज सुमारे १.५ ते २.५ लिटर पाणी पुरेसे असते. मात्र, प्रत्येक व्यक्तीची पाण्याची गरज वेगवेगळी असते. ती व्यक्तीचे वय, हवामान, शारीरिक हालचाल, आहार आणि आरोग्याची स्थिती यावर अवलंबून असते. दररोज २ ते ३ लिटर पाणी पिणे सामान्य मानले जाऊ शकते. मात्र, प्रत्येकासाठी पाण्याचे एकच ठराविक प्रमाण असू शकत नाही.

गरजेपेक्षा जास्त पाणी प्यायल्याने किडनीला नुकसान होऊ शकते का?

गरजेपेक्षा जास्त पाणी प्यायल्याने आरोग्याला कोणताही अतिरिक्त फायदा होत नाही. खूप जास्त पाणी प्यायल्याने वारंवार लघवीला जावे लागू शकते. त्यामुळे रोजची कामे आणि रात्रीची झोपही प्रभावित होऊ शकते. डॉक्टरांनी जनसत्ताला सांगितले की, दीर्घकाळ खूप जास्त प्रमाणात द्रवपदार्थ घेतल्यास काही परिस्थितींमध्ये किडनीच्या कार्यावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे गरज नसताना खूप जास्त पाणी पिणे योग्य नाही.

किडनी शरीरातील पाण्याचे संतुलन कसे राखते?

किडनी शरीरातील पाणी आणि इलेक्ट्रोलाइट्सचे संतुलन राखण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावते. किडनी सोडियम, पोटॅशियम आणि इतर इलेक्ट्रोलाइट्सची पातळी नियंत्रित करते. तसेच शरीरात किती पाणी ठेवायचे आणि किती पाणी लघवीद्वारे बाहेर टाकायचे, हे ठरवण्यासही मदत करते. त्यामुळे शरीरातील द्रवपदार्थांचे संतुलन राखण्यासाठी किडनीची भूमिका खूप महत्त्वाची आहे.

दररोज २ ते ३ लिटर पाणी जास्त आहे का?

डॉ. अमित कुमार यांनी सांगितले की, एखादी निरोगी व्यक्ती दररोज सुमारे २ ते ३ लिटर पाणी पीत असेल, तर ते सामान्य मानले जाऊ शकते. मात्र, प्रत्येक व्यक्तीची पाण्याची गरज वेगळी असते. जास्त उष्णता, जास्त घाम येणे, व्यायाम किंवा इतर कारणांमुळे शरीराला जास्त पाण्याची गरज भासू शकते.

४ ते ५ लिटर पाणी कधी जास्त होऊ शकते?

डॉ. अमित कुमार यांनी सांगितले की, कोणतीही विशेष गरज नसताना दररोज ४ ते ५ लिटर किंवा त्याहून अधिक पाणी प्यायल्यास ते खूप जास्त होऊ शकते. डॉक्टरांच्या मते, किडनीमध्ये स्टोन असलेल्या काही रुग्णांना जास्त द्रवपदार्थ घेण्याचा सल्ला दिला जाऊ शकतो. मात्र, त्याचे प्रमाणही डॉक्टर रुग्णाची स्थिती पाहून ठरवतात. त्यामुळे फक्त जास्त पाणी पिणे हाच किडनी निरोगी ठेवण्याचा उपाय नाही.

एकाच वेळी खूप जास्त पाणी पिणे योग्य आहे का?

एकाच वेळी खूप जास्त पाणी पिण्याऐवजी दिवसभर थोडे-थोडे पाणी पिणे चांगले. डॉ. अमित कुमार यांच्या मते, एका वेळी साधारण एक किंवा दोन ग्लास पाणी पिणे हा सोपा आणि योग्य मार्ग असू शकतो. एकाच वेळी संपूर्ण मोठी बाटली किंवा खूप जास्त पाणी प्यायल्याने पोट जड होणे किंवा अस्वस्थ वाटणे अशा समस्या होऊ शकतात.

लघवीचा रंग हायड्रेशनची माहिती कशी देतो?

लघवीचा रंग शरीरात पुरेसे पाणी आहे की नाही, याचा एक अंदाज देऊ शकतो. सामान्यतः फिकट पिवळ्या रंगाची लघवी नॉर्मल मानली जाते. जर लघवी सतत अगदी रंगहीन आणि खूप जास्त प्रमाणात होत असेल, तर हे गरजेपेक्षा जास्त पाणी पिण्याचे संकेत असू शकतात. मात्र, लघवीचा रंग इतर अनेक कारणांमुळेही बदलू शकतो. त्यामुळे फक्त लघवीचा रंग पाहून किती पाणी प्यावे हे ठरवू नये.

११ वर्षांपासून खात होती स्वतःचे केस! २० वर्षीय तरुणीच्या पोटातून निघाला तब्बल १.१६ किलोचा केसांचा गुच्छ, डॉक्टरही झाले हैराण

जास्त पाणी प्यायल्याने किडनीवर काय परिणाम होऊ शकतो?

किडनीमध्ये ग्लोमेरुली आणि ट्यूब्यूल्स असे महत्त्वाचे भाग असतात. ट्यूब्यूल्स शरीरातील पाणी आणि इलेक्ट्रोलाइट्सचे संतुलन नियंत्रित करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. खूप जास्त द्रवपदार्थ घेतल्याने शरीरातील पाणी आणि सोडियम-पोटॅशियमसारख्या इलेक्ट्रोलाइट्सच्या संतुलनावर परिणाम होऊ शकतो. गंभीर परिस्थितीत शरीरातील इलेक्ट्रोलाइट्सचे संतुलन बिघडू शकते.

डॉक्टरांच्या मते, खूप जास्त पाणी प्यायल्याने किडनीची फिल्टर करण्याची क्षमता कमी होणे हा सामान्य किंवा सुरुवातीचा परिणाम नाही. ही खूप दुर्मिळ आणि दीर्घकाळ अत्यधिक प्रमाणात द्रवपदार्थ घेतल्याशी संबंधित स्थिती असू शकते. त्यामुळे सामान्य प्रमाणात पाणी प्यायल्याने निरोगी व्यक्तीच्या किडनीची फिल्टर करण्याची क्षमता कमी होते, असे म्हणता येत नाही.

जास्त पाणी प्यायल्याने क्रिएटिनिन टेस्टवर परिणाम होतो का?

निरोगी व्यक्तीने फक्त जास्त पाणी प्यायल्यामुळे क्रिएटिनिन टेस्टचा रिपोर्ट चुकीचा येतो, असे सामान्यतः म्हणता येत नाही. मात्र, ज्या लोकांना किडनी, हृदय किंवा लिव्हरशी संबंधित आजार आहेत आणि शरीरात पाणी साचण्याची समस्या आहे, त्यांची परिस्थिती वेगळी असू शकते. अशा वेळी शरीरातील द्रवपदार्थांची स्थिती आणि किडनीच्या टेस्टचा रिपोर्ट डॉक्टर रुग्णाची संपूर्ण स्थिती पाहून समजून घेतात.

किडनीच्या रुग्णांनी किती पाणी प्यावे?

किडनीचा आजार असलेल्या सर्व रुग्णांसाठी पाण्याचे प्रमाण सारखे नसते. काही रुग्णांना सामान्य प्रमाणात पाणी पिण्याची गरज असते. तर काही रुग्णांच्या शरीरात पाणी आणि मीठ साचण्याची शक्यता असल्यास डॉक्टर पाणी आणि मीठ कमी करण्याचा सल्ला देऊ शकतात.

दुसरीकडे, काही किडनीच्या आजारांमध्ये जास्त लघवी होऊ शकते. अशा रुग्णांना शरीरात पाण्याची कमतरता होऊ नये यासाठी जास्त द्रवपदार्थ घेण्याची गरज असू शकते.

किडनीच्या रुग्णांमध्ये पाण्याची गरज का बदलत राहते?

किडनीच्या रुग्णाला किती पाणी आवश्यक आहे हे त्याच्या आजाराचा प्रकार, लघवीचे प्रमाण, शरीरात पाणी आणि मीठ साचते की नाही आणि त्याच्या एकूण आरोग्यावर अवलंबून असते.

त्यामुळे किडनीचा आजार असलेल्या व्यक्तीने स्वतःच्या मनाने पाण्याचे प्रमाण वाढवू किंवा कमी करू नये. डॉक्टरांनी दिलेल्या सल्ल्याचे पालन करावे. आजार किंवा आरोग्याची स्थिती बदलल्यास पाणी पिण्याचा सल्लाही बदलू शकतो.

एखाद्या सामान्य व्यक्तीला आपण पुरेसे पाणी पीत आहोत हे कसे समजेल?

एखादी व्यक्ती निरोगी असेल, तिला पाणी कमी करण्याची गरज असलेला कोणताही आजार नसेल आणि तहान लागण्याचा शरीराचा नैसर्गिक संकेत योग्य प्रकारे काम करत असेल, तर तहान लागल्यावर पाणी पिणे पुरेसे असू शकते.

डॉक्टरांच्या मते, जाणूनबुजून शरीरात पाण्याची कमतरता होऊ देऊ नये. तसेच खूप जास्त मीठ खाणेही टाळावे. प्रत्येक व्यक्तीने दररोज ठराविक प्रमाणातच पाणी प्यावे, असे आवश्यक नाही.

पाणी पिण्याचा सर्वात महत्त्वाचा नियम

पाणी शरीरासाठी खूप आवश्यक आहे. मात्र, ‘जितके जास्त पाणी तितका जास्त फायदा’ असा विचार योग्य नाही.

निरोगी व्यक्तीने तहान, हवामान आणि शारीरिक हालचालींनुसार पाणी प्यावे. तर किडनी, हृदय किंवा लिव्हरचा आजार असलेल्या लोकांनी शरीराला किती द्रवपदार्थांची गरज आहे, हे डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार ठरवावे.

(Disclaimer: वरील माहिती प्राप्त माहितीवर आधारित असून अधिक माहितीसाठी तज्ज्ञ/डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.)