होमिओपॅथी शिक्षणाची वाढती लाट!
मुंबई : देशात वैद्यकीय शिक्षणाच्या पर्यायी मार्गांपैकी होमिओपॅथी शिक्षणाची मागणी गेल्या काही वर्षांत सर्वाधिक वेगाने वाढताना दिसत आहे. नॅशनल कमिशन फॉर होमिओपॅथी (एनसीएच) आणि आयुश मंत्रालयाच्या ताज्या अहवालानुसार भारतात सध्या २६० पेक्षा अधिक मान्यताप्राप्त होमिओपॅथी महाविद्यालये असून बीएचएमएस व एमडी होमिओपॅथी अभ्यासक्रमात विद्यार्थ्यांची प्रवेशसंख्या सातत्याने वाढत आहे.
वैद्यकीय शिक्षणाचा खर्च झपाट्याने वाढत असताना कमी शुल्क, जास्त क्लिनिकल प्रॅक्टिस, कमी दुष्परिणामांसह उपचारपद्धती आणि संशोधनाच्या नव्या संधींमुळे होमिओपॅथी विद्यार्थ्यांसाठी आकर्षक पर्याय बनत असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.आयुश मंत्रालयाच्या २०२४ च्या आकडेवारीनुसार मागील पाच वर्षांत बीएचएमएस कोर्समध्ये ३० टक्क्यांनी प्रवेश वाढले तर एमडी होमिओपॅथीमध्ये २२ टक्क्यांनी वाढ नोंदवली गेली आहे. महाराष्ट्र, गुजरात, केरळ आणि पश्चिम बंगाल या राज्यांत सर्वाधिक वाढ दिसते. महाराष्ट्र आरोग्य विज्ञान विद्यापीठ नाशिकच्या नोंदी सांगतात की २०२४-२५ मध्ये महाराष्ट्रात बीएचएमएस प्रवेशात १८ टक्के वाढ झाली आहे.
ही वाढ केवळ शिक्षणापुरती मर्यादित नसून रोजगाराच्या संधी व संशोधनातील नवीन वाटचालीशी जोडलेली आहे.सेंट्रल कौन्सिल फॉर रिसर्च इन होमिओपॅथीच्या मते देशभरात सध्या २९५ क्लिनिकल संशोधन प्रकल्प सुरू असून दरवर्षी लाखो रुग्ण या उपचारप्रणालीकडे आकर्षित होत आहेत.सरकारकडून आयुश क्षेत्रासाठी मिळणारे जास्तीचे बजेट हेही एक महत्त्वाचे कारण ठरत आहे. आयुश मंत्रालयाला २०२३-२४ मध्ये ३,६४७ कोटींचा निधी मिळाला असून, यात होमिओपॅथी शिक्षण, संशोधन प्रयोगशाळा आणि क्लिनिकल सुविधांच्या उभारणीला मोठ्या प्रमाणात प्राधान्य देण्यात आले आहे. एनसीएचने २०२४ मध्ये सुधारित अभ्यासक्रम जाहीर केला असून त्यात एविडन्स-बेस्ड मेडिसिन, क्लिनिकल डायग्नोस्टिक्स, डिजिटल हेल्थ मॉड्यूल्स यांचा समावेश करण्यात आला आहे.
होमिओपॅथी शिक्षणाची वाढती मागणी ही फक्त वैद्यकीय शिक्षणाच्या खर्चामुळे नाही तर करिअरच्या विस्तारत्या संधींमुळेही आहे. सरकारी आयुश दवाखाने, जिल्हा रुग्णालये, मल्टिस्पेशालिटी हॉस्पिटल्समधील इंटिग्रेटेड मेडिसिन विभाग, संशोधन संस्था आणि होमिओपॅथिक औषध उद्योगात नोकरीच्या संधी मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध आहेत. भारतातील होमिओपॅथिक औषधांचा बाजार २०२४ मध्ये साडेपाच हजार कोटींपर्यंत पोहोचला असून, २०३० पर्यंत १२ ते १४ टक्के दराने वाढण्याचा अंदाज फार्माक्सिल व फेडरेशन ऑफ होमिओपॅथीक मॅन्युफॅक्चरर्स यांनी वर्तवला आहे.
जागतिक स्तरावरही भारतातील होमिओपॅथी संशोधनाची दखल घेतली जात आहे. जागतिक आरोग्य संघटनेने ट्रॅडिशनल मेडिसिन ग्लोबल समिट २०२३ मध्ये भारताने सादर केलेल्या एविडन्स-बेस्ड होमिओपॅथी संशोधनाचे कौतुक झाले. द लॅन्सेट रिजनल हेल्थ सारख्या आंतरराष्ट्रीय नियतकालिकांमध्ये २०२२ ते २०२४ दरम्यान भारतीय संशोधनपेपरमध्ये ३५ टक्क्यांनी वाढ झाल्याचे आकडे सांगतात.शैक्षणिक तज्ज्ञांच्या मते,भारतामध्ये इंटिग्रेटिव मेडिसिनची संकल्पना रूढ होत असून होमिओपॅथी ही पारंपरिक वैद्यकीय प्रणालींच्या जोडीने रुग्णांच्या जीवनगुणवत्तेत सुधारणा करणारा पर्याय बनत आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांची पसंती वाढणे स्वाभाविक आहे.
होमिओपॅथी शिक्षणाची मागणी वाढण्याचे आणखी एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे उद्योजकतेची दारे उघडणे. बीएचएमएस नंतर स्वतंत्र क्लिनिक सुरू करणे इतर वैद्यकीय शाखांच्या तुलनेत अत्यल्प खर्चात शक्य होते. त्यामुळे ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांमध्ये होमिओपॅथीकडे झपाट्याने कल वाढताना दिसतो.भारत सरकारच्या एनसीएच सीसीआरएचच्या एकत्रित अहवालांतून स्पष्ट होते की होमिओपॅथी शिक्षण आज वैद्यकीय क्षेत्रातील ‘पर्यायी’ नव्हे तर ‘पूरक’ आणि वाढत्या प्रमाणात मुख्य प्रवाहातील पर्याय म्हणून स्वतःची ओळख निर्माण करत आहे. कमी खर्च, सरकारी पाठबळ, संशोधनातील वाढ आणि बहुआयामी करिअर संधींमुळे ही मागणी येत्या काही वर्षांत आणखी वाढेल, असा अंदाज तज्ज्ञांनी व्यक्त केला आहे.
